Gdyby przeciętny normik wszedł z ulicy do mojego pokoju albo do naszej piwnicy, jego mózg prawdopodobnie doznałby natychmiastowego zwarcia. W oczach kogoś wychowanego na sterylnych katalogach z meblami ze sklejki i minimalistycznych poradnikach sprzątania, otaczająca mnie przestrzeń wygląda jak absolutne pobojowisko. Zwykły, losowy chaos. Sterty tekturowych pudełek, szuflady wypchane dziwnymi fantami, puszki po ciastkach kryjące rzeczy, których nikt przy zdrowych zmysłach nie nazwałby cennymi, zużyte przedmioty, kamienie i biologiczne resztki. Pierwsza, odruchowa reakcja z zewnątrz to klasyczne: „Stary, weź to wszystko wywal do śmieci, po co ty to w ogóle trzymasz?”. Ale za tym pozornym chaosem, za tym pełnym goblin mode, nie kryje się żadne bezmyślne zbieractwo. Kryje się za tym konkretna, głęboka psychologia, specyfika neuroatypowości i potworna, nieprzepracowana trauma z dzieciństwa, o której neurotypowy świat nie ma zielonego pojęcia.

Zacznijmy od podstawowej tezy, bo to ona spina całe to uniwersum w jedną całość: osoby w spektrum, dzieciaki z ADHD, autyzmem czy dysocjacją (DID / plurality) nawiązują relacje z przedmiotami na zupełnie innych zasadach niż reszta społeczeństwa. Neurotypowa większość definiuje szacunek do zabawki czy gadżetu poprzez jego bezustanne używanie. Dziecko ma biegać z pluszakiem po błocie, targać lalkę za włosy, rzucać samochodzikiem o ścianę i eksploatować te rzeczy aż do całkowitego rozpadu materiału. Dopiero wtedy uważa się, że zabawka „spełniła swoją rolę”. U dzieciaka neuroatypowego jest dokładnie na odwrót: najwyższą formą szacunku do ważnego przedmiotu jest jego OCHRONA.

Kiedy w dzieciństwie dostawałem coś, co miało dla mnie autentyczną wartość, nie rzucałem tego w kąt i nie poniewierałem po podłodze. Jeśli to była jakaś bardziej fancy lalka, zostawała w swoim kartonie, w fabrycznym stanie, żeby żaden brud ani uszkodzenie jej nie dosięgły. Kiedy zbierałem figurki Littlest Pet Shop, miały swoje wydzielone półki na regale albo własny domek, w którym mieszkały na baczność - i panował tam kategoryczny, święty zakaz dotykania ich przez kogokolwiek. Moja kolekcja modeli koni miała swoją bezpieczną stajnię na szczycie szafy. Dla mnie radość z posiadania tych rzeczy polegała na samym fakcie ich nienaruszalnego trwania. Raz na ruski rok otwierałem takie pudełko, wyciągałem skarb, podziwiałem każdy precyzyjny detal, cieszyłem się jego obecnością, delikatnie go czyściłem i odkładałem na miejsce. Ten mały, uporządkowany mikroświat był oazą bezpieczeństwa w rzeczywistości, która na każdym kroku przebodźcowywała i raniła.

I w ten właśnie mikrokosmos, z całą bezwzględnością dorosłej buty, wkracza neurotypowy opiekun. W moim przypadku była to prababka, z którą wtedy mieszkałem. Człowiek z zupełnie innej epoki, patrzący na świat przez pryzmat bezdusznej utylitarności. Ktoś taki patrzy na zamknięte na szafie pudełko i dokonuje prymitywnej kalkulacji: „Nie bawi się tym, nie wyciąga codziennie, leży bezużytecznie, więc tego nie potrzebuje”. I zaczyna się cichy, potworny proceder: regularna, systematyczna kradzież. Za twoimi plecami, kiedy jesteś w szkole albo poza domem, twoje najcenniejsze, wychuchane skarby są bezczelnie kradzione i rozdawane na prawo i lewo młodszym bachorom z dalszej rodziny. Bo przecież one „będą się bawić”.

Mało rzeczy w życiu boli tak obezwładniająco, jak moment, w którym biegniesz do swojej skrytki, otwierasz ukochane pudełko i zastajesz w nim pustkę. Nie ma nic. A kilka tygodni później, na jakimś rodzinnym spędzie, jesteś zmuszony patrzeć, jak twoja nietykalna, wypielęgnowana rzecz jest zmasakrowana, połamana, brudna i rozpieprzona w drobny mak na podłodze przez rozwrzeszczanego dzieciaka, który potraktował ją jak jednorazowy śmieć. I nie masz prawa nawet pisnąć. Jeśli spróbujesz zaprotestować, jeśli powiesz, że to twoja własność i że ci to ukradziono, natychmiast uruchamia się bezwzględna machina rodzinnego gaslightingu. Wszyscy dorośli stają w jednym szeregu, żeby cię zgnębić i zszejmować: „Nie bądź samolubny”, „jesteś nienormalny”, „przecież to tylko głupie zabawki”, i ten najbardziej toksyczny frazes: „dziecko nie ma nic swojego”.

W tym momencie w małym człowieku pęka coś bezpowrotnie. Uczysz się brutalnej prawdy: twoje granice nie istnieją, twoje emocje są dla dorosłych zerem, a cokolwiek pokochasz i zostawisz na widoku, zostanie ci siłą odebrane i zniszczone. I stąd bierze się potężne, trwałe zaburzenie przywiązania do materii. Kiedy dorastasz, twoja podświadomość przełącza się w permanentny tryb obronny. Każdy przedmiot, który z jakiegokolwiek powodu wywoła w tobie emocjonalny rezonans - choćby to była kompletnie absurdalna, spalona frytka, kawałek sznurka, zużyty gadżet czy wygięty kawałek blachy - staje się twoją twierdzą. Zostaje z tobą rajd, trafia do pudełka i jest chroniony z zaciekłością goblina. Bo to nie są bezużyteczne graty. To są fizyczne kotwice twojej tożsamości, których żaden dorosły, żaden złodziej i żaden fałszywy autorytet nie ma już prawa tknąć.

Gdy spojrzy się na ten cały zbiór przez ten pryzmat, nasze dwupiętrowe mieszkanie w starej kamienicy przestaje być magazynem szpejów, a staje się żywym ekosystemem splecionych historii. Drewniane podłogi, pod którymi kryją się pustki dawnych stropów, to nie tylko architektura. To miejsce, gdzie przez długie miesiące toczyło się równoległe życie dzikich myszarek polnych. Podczas gdy typowy człowiek natychmiast rozstawiłby trutki, łapki i chemikalia, u nas zadziałały zupełnie inne zasady ideologiczne. Skoro nie dało się ich wypłoszyć bez krzywdzenia, współlokator, który miał już doświadczenie w takich koegzystencjach, wyznaczył prostą regułę: albo będziesz cierpieć, albo nauczysz się z nimi żyć. Gryzonie dostały swój kąt, wodę, regularne jedzenie - i w zamian nie tknęły ani jednego kabla, nie wchodziły do szaf i nie robiły żadnego syfu. Zżyliśmy się z nimi na tyle, że wyłaziły na środek pokoju, by po prostu na nas popatrzeć.

I tak narodziła się legenda Xanaxa - pojedynczej myszarki polnej, która odstawała od reszty stada na tyle mocno, że z perspektywy czasu śmieszkowaliśmy z jej autyzmu. Był niesamowicie spokojny. Zaakceptował nas bez cienia lęku i zaczął przynosić współdomownikowi jedzenie pod poduszkę. Wyobraźcie sobie dziką mysz, która może unieść w pyszczku maksymalnie dwa ziarna na raz, zapierniczającą przez pół nocy tam i z powrotem, żeby pod ludzką głową usypać stertę kukurydzy i nasion słonecznika. Robiła to z czystej, gryzoniowej troski: uznała nas za część swojego stada i postanowiła nas dokarmiać. A kiedy przyszedł jego czas, nie zdechł anonimowo w zakamarkach murów. Wykradł się resztkami sił na sam środek pokoju, podszedł do nas zmarnowany i poprosił o obecność w ostatnich chwilach. Pojedyncze, wysuszone ziarno kukurydzy, które po nim zostało, leży dziś w szufladzie jako relikt. Dla kogoś z zewnątrz to odpad spożywczy. Dla mnie to dowód na to, że małe, dzikie zwierzę potrafiło okazać więcej czystego szacunku, empatii i zaufania niż ludzie, z którymi przyszło mi dzielić dzieciństwo. Dziś śmiejemy się, że Xanax przeniósł się do astralu, zmienił postać w hiperaktywną, biegającą jaszczurkę z irokezem z futra i wciąż ucieka ze swoich wymiarów, ale to ziarno pozostaje nienaruszalnym pomnikiem tamtej relacji.

Wszystkie te artefakty układają się w narrację, która nie potrzebuje nudnych opisów katalogowych, bo każde pudełko samo krzyczy własnym kontekstem. Wystarczy otworzyć puszkę niespodzianek pilnowaną przez „strażnika z oczami” - pamiątkę po czasach, gdy miałem fazę naklejania plastikowych oczu na domowe sprzęty, twierdząc, że wszystko, co ma wzrok, zyskuje duszę i cały dom staje się jednym gigantycznym hive mindem, o którego emocje musimy dbać. W środku leży wspomniana, spalona na węgiel frytka i surowy makaron w kształcie koguta, rzucone kiedyś jako bezcenny podarunek bez okazji. Obok spoczywa torebka ze „superior drożdżem” - przeterminowane drożdże z hermetycznego żartu o poszukiwaniu idealnego, aseksualnego bytu, który przewyższa całą ludzką dramaturgię swoją biologiczną prostotą.

Gdy zajrzy się głębiej, wkracza historia relacji z ciałem, estetyką i instytucjami. Stare, pożółkłe opakowanie po żyletkach z czasów, gdy nikt nie produkował gotowych fryzur, a charakterystyczne, postrzępione emo grzywki cieniowało się manualnie żyletką przed lustrem, przenika się ze wspomnieniami o ostrym ramenie. Małe, metalowe pudełko do autoklawu - pamiętające zamierzchłe czasy medycyny, gdy strzykawki były wielorazowe i ze stali - kryje w swoim wnętrzu zestaw tak absurdalny, że nie powstydziłaby się go galeria sztuki nowoczesnej: wysuszony kasztan, miniaturowa książeczka z podstawowymi prawami obywatela w Unii Europejskiej oraz kieszonkowy Koran z malutką lupą do czytania mikro-tekstu. To jawny pomnik sarkazmu wobec wielkich struktur prawnych i zorganizowanych religii, leżących spokojnie na białej serwetce w starym pojemniku medycznym.

Zaraz obok leży dziecięcy, jednorożcowy zeszycik zamykany na małą kłódeczkę. Z pozoru uroczy, różowy gadżet, ale dla mnie będący bezpośrednim uderzeniem w potężny nerw szkolnej traumy. Przypomina o czasach bezlitosnego przymusu, kiedy moje ciało i układ nerwowy odmawiały posłuszeństwa, kiedy z powodu chorób i przeciążenia ledwo oddychałem, a system edukacji i dorośli pastwili się nade mną, wymuszając kaligrafię i odręczne notatki. Do dzisiaj widok odręcznego pisma wywołuje u mnie odruch obronny i paraliż sensoryczny. Ten zeszyt leży więc zamknięty, bezpieczny, nietknięty żadnym długopisem, jak mały wyrzut sumienia skierowany przeciwko szkolnej opresji.

Ten dom to także wspólna przestrzeń dzielona z drugą osobą, której pasje i historia nieustannie wnikają w moje zbiory. Półki uginają się pod fantami: porozrzucane łuski po nabojach, tajemnicze kawałki profilowanej blachy o niewiadomym przeznaczeniu, których przeznaczenia nie znam, ale które uznałem za zbyt fascynujące, by leżały bezpańsko. W kącie szafy spoczywa ciężki, surowy nóż wykuty ręcznie przez współlokatora w czasach fascynacji tradycyjnym kowalstwem, obok zestawu zdezelowanych scyzoryków, z których każdy przetrwał swoje własne próby ognia. Głębiej w szafach kryją się treningowe miecze ze stali i filcowy sztylet z dawnych larpów - przypomnienie epoki, w której ludzie potrafili uciec w lasy i bez użycia kamer czy pogoni za lajkami budować własne, wielodniowe uniwersa oparte na czystej pasji do roleplayu.

W tej samej szufladzie spoczywa mała, plastikowa spinka do włosów - zabrana kiedyś z salonu fryzjerskiego, w którym pracowałem, bo z profilu przypomina pyszczek małego zwierzaka z jednym okiem. W samotne, wyczerpujące przerwy w robocie stawiałem ją przed sobą i rozmawiałem z nią jak ze stworkiem, by nie zwariować w kieracie późnego kapitalizmu. Obok niej stoi plastikowy kubek z koncertu Bring Me The Horizon na Tauron Arenie, zwinięty po występie czysto z zasady - bo kiedy korporacje i organizatorzy kasują gigantyczny hajs za każdy krok, zabranie kubka, za który i tak zdarli kaucję, staje się elementarnym aktem małego sprzeciwu.

I wreszcie warstwa najgłębsza, dotykająca tożsamości, ciała i duchowości. Pudełka z preparacją: fiolka wypełniona po brzegi mikroskopijnymi pazurami jadowymi ptaszników. Pamiątka po czasach, gdy pasja do pajęczaków skończyła się dwoma tygodniami potwornego bólu, opuchlizny i palących dłoni, kiedy setki niewidocznych włosków parzących wbiły się w skórę jak bezlitosne włókno szklane przy przebieraniu wylinek. Resztki zjedzonych przez szkodniki kości, owadzie skrzydła i pióra ptaków. Dalej leży handmade'owy kantar dla kucyka - prezent sprzed lat, który przypomina o estetyce Zebroida i fascynacji pony playem. Dla ograniczonego, normickiego spojrzenia to tylko powód do wulgarnych skojarzeń i fetyszyzacji. Dla mnie to genialna, rzeźbiarska praca nad anatomią, tworzeniem iluzji końskiej sylwetki, kopyt i uprzęży, która pozwala na alternatywną ekspresję własnego „ja” bez wtłaczania wszystkiego w ramy tandetnej seksualizacji. A na samym dnie leży płaski, chłodny kamień - kotwica po dawnym, bezkompromisowym pojedynku w świecie energii i magii, oraz zmordowana, porysowana płyta Nirvany, wygrana w wieku jedenastu lat na starym, zapomnianym fanpage'u „pierdol stereotypy słuchaj metalu”, do której dołączony był list od Heliona.

Każdy z tych przedmiotów to osobna blizna i osobny medal. Kiedy spojrzycie na człowieka w pełnym goblin mode, nie pytajcie z wyższością, dlaczego nie odda tego wszystkiego na przemiał. Te z pozoru bezwartościowe graty to nasz pancerz chitynowy. To jedyna przestrzeń, w której zraniony, okradziony za dzieciaka neuroatypowy człowiek może wreszcie stanąć na własnych warunkach i powiedzieć: „To należy do mnie. Ja decyduję, co ma wartość. I nikt mi tego nigdy więcej nie odbierze”.